Βρίσκεστε σε ένα εστιατόριο και ενώ κοιτάζετε τον κατάλογο, δυσκολεύεστε να αποφασίσετε τι να παραγγείλετε. Τότε ακούτε έναν φίλο να λέει τι θα επιλέξει και σχεδόν αμέσως απαντάτε: «Θα πάρω το ίδιο». Αντίστοιχα, μπορεί να αγοράσετε ένα προϊόν επειδή το προτιμούν πολλοί άνθρωποι ή να δείτε μια ταινία επειδή όλοι γύρω σας μιλούν γι’ αυτήν. Αν και συχνά πιστεύουμε ότι οι αποφάσεις μας είναι απόλυτα προσωπικές, η πραγματικότητα είναι ότι οι επιλογές των άλλων επηρεάζουν πολύ περισσότερο τη συμπεριφορά μας απ’ όσο φανταζόμαστε.
Η τάση να αντιγράφουμε ή να ακολουθούμε τις επιλογές των άλλων αποτελεί ένα φυσιολογικό και βαθιά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν μελετήσει εκτενώς αυτό το φαινόμενο και έχουν διαπιστώσει ότι συνδέεται με τον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες, αλλά και με την ανάγκη μας να αισθανόμαστε ασφαλείς και κοινωνικά αποδεκτοί.
Η δύναμη της κοινωνικής επιρροής
Οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα. Από την αρχή της ανθρώπινης ιστορίας, η επιβίωση εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη συνεργασία και τη συμμετοχή στην ομάδα. Ως αποτέλεσμα, ο εγκέφαλός μας έχει εξελιχθεί ώστε να δίνει ιδιαίτερη σημασία στις συμπεριφορές των άλλων.
Όταν βλέπουμε πολλούς ανθρώπους να επιλέγουν το ίδιο προϊόν, την ίδια υπηρεσία ή ακόμη και την ίδια άποψη, τείνουμε να θεωρούμε ότι υπάρχει κάποιος καλός λόγος γι’ αυτό. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «κοινωνική απόδειξη». Με απλά λόγια, χρησιμοποιούμε τις επιλογές των άλλων ως ένδειξη για το ποια είναι πιθανώς η σωστή απόφαση.
Όταν οι άλλοι μάς βοηθούν να αποφασίσουμε
Η καθημερινότητα είναι γεμάτη επιλογές. Από το τι θα φάμε μέχρι το ποια σειρά θα παρακολουθήσουμε ή ποιο κινητό θα αγοράσουμε, καλούμαστε συνεχώς να παίρνουμε αποφάσεις.
Η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο και πνευματική ενέργεια. Για να μειώσει το γνωστικό φορτίο, ο εγκέφαλος συχνά καταφεύγει σε «συντομεύσεις». Μία από αυτές είναι η παρατήρηση των επιλογών των άλλων. Αν πολλοί άνθρωποι προτιμούν κάτι, το μυαλό μας το θεωρεί πιθανώς αξιόπιστο και ασφαλές.
Αυτή η στρατηγική δεν είναι πάντα λανθασμένη. Σε πολλές περιπτώσεις μάς βοηθά να εξοικονομήσουμε χρόνο και να αποφύγουμε λάθη, ειδικά όταν δεν διαθέτουμε αρκετές πληροφορίες.
Η ανάγκη για αποδοχή
Ένας ακόμη λόγος που αντιγράφουμε τις επιλογές των άλλων είναι η επιθυμία να νιώθουμε ότι ανήκουμε σε μια ομάδα. Οι άνθρωποι έχουν βαθιά ανάγκη για κοινωνική σύνδεση και αποδοχή.
Όταν οι επιλογές μας διαφέρουν σημαντικά από εκείνες του κοινωνικού μας περιβάλλοντος, μπορεί να αισθανθούμε απομονωμένοι ή διαφορετικοί. Αντίθετα, η υιοθέτηση κοινών προτιμήσεων συχνά ενισχύει το αίσθημα του ανήκειν.
Αυτό εξηγεί γιατί οι τάσεις της μόδας, οι διατροφικές συνήθειες και ακόμη και ορισμένες απόψεις εξαπλώνονται τόσο γρήγορα μέσα στις κοινωνικές ομάδες.
Οι επιρροές που δεν αντιλαμβανόμαστε
Πολλές φορές η μίμηση συμβαίνει χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Μπορεί να αρχίσουμε να χρησιμοποιούμε συγκεκριμένες λέξεις επειδή τις ακούμε συχνά από φίλους, να επιλέγουμε παρόμοια χόμπι ή να υιοθετούμε συνήθειες που κυριαρχούν στο περιβάλλον μας.
Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι οι άνθρωποι συχνά μιμούνται ασυνείδητα ακόμη και τη στάση του σώματος, τον τόνο της φωνής ή τις εκφράσεις του προσώπου των συνομιλητών τους. Αυτή η συμπεριφορά φαίνεται να διευκολύνει την κοινωνική σύνδεση και την ανάπτυξη εμπιστοσύνης.
Πότε η μίμηση γίνεται πρόβλημα;
Παρότι η επιρροή των άλλων είναι φυσιολογική, μπορεί να γίνει προβληματική όταν μας απομακρύνει από τις πραγματικές μας ανάγκες ή αξίες. Η τυφλή υιοθέτηση επιλογών μόνο και μόνο επειδή τις ακολουθούν οι άλλοι μπορεί να οδηγήσει σε αποφάσεις που δεν μας εκφράζουν πραγματικά.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αγοράσει ένα προϊόν που δεν χρειάζεται, να ακολουθήσει μια διατροφική τάση που δεν του ταιριάζει ή να υιοθετήσει απόψεις χωρίς να τις έχει εξετάσει κριτικά.
Η επίγνωση αυτής της τάσης μάς βοηθά να αναρωτιόμαστε αν μια επιλογή ανταποκρίνεται στις προσωπικές μας ανάγκες ή αν απλώς επηρεαζόμαστε από το περιβάλλον.
Η ισορροπία ανάμεσα στην επιρροή και την αυθεντικότητα
Είναι σχεδόν αδύνατο να μην επηρεαζόμαστε από τους άλλους. Οι κοινωνικές επιρροές αποτελούν φυσικό κομμάτι της ανθρώπινης ζωής και συχνά μας βοηθούν να προσαρμοζόμαστε και να μαθαίνουμε.
Το ζητούμενο δεν είναι να αγνοούμε τις επιλογές των άλλων, αλλά να διατηρούμε την ικανότητα της προσωπικής κρίσης. Οι απόψεις και οι προτιμήσεις των γύρω μας μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμες πληροφορίες, χωρίς όμως να αντικαθιστούν τη δική μας σκέψη.
Την επόμενη φορά που θα πείτε «θα πάρω ό,τι πάρεις κι εσύ», ίσως αξίζει να αναρωτηθείτε αν πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή ή για μια από τις πολλές αόρατες επιρροές που καθοδηγούν καθημερινά τις αποφάσεις μας. Γιατί, τελικά, η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι πολύ πιο κοινωνική απ’ όσο συχνά πιστεύουμε.
