Ξεκινήσατε να ελέγξετε το κινητό σας για ένα μόνο μήνυμα και, χωρίς να το καταλάβετε, πέρασε μισή ώρα; Αν η απάντηση είναι «ναι», δεν είστε οι μόνοι. Για εκατομμύρια ανθρώπους, το smartphone έχει γίνει προέκταση του χεριού τους. Το ελέγχουμε μόλις ξυπνήσουμε, κατά τη διάρκεια της δουλειάς, στο φαγητό, ακόμη και λίγο πριν κοιμηθούμε.
Οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι δεν πρόκειται απλώς για μια κακή συνήθεια. Τα κινητά τηλέφωνα και οι εφαρμογές τους έχουν σχεδιαστεί ώστε να διατηρούν την προσοχή μας όσο το δυνατόν περισσότερο, αξιοποιώντας μηχανισμούς του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή, την περιέργεια και την κοινωνική σύνδεση.
Ο εγκέφαλος αγαπά τις μικρές «ανταμοιβές»
Κάθε φορά που λαμβάνουμε μια ειδοποίηση, ένα μήνυμα ή ένα «μου αρέσει» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Η προσδοκία μιας ευχάριστης εμπειρίας μπορεί να οδηγήσει στην απελευθέρωση ντοπαμίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που σχετίζεται με το κίνητρο και την αναζήτηση ανταμοιβής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ντοπαμίνη προκαλεί από μόνη της εθισμό. Ωστόσο, η απρόβλεπτη εμφάνιση νέων ειδοποιήσεων ή ενδιαφέροντος περιεχομένου ενισχύει την επιθυμία να ελέγχουμε ξανά και ξανά το κινητό μας.
Ο φόβος ότι θα χάσουμε κάτι σημαντικό
Ένας ακόμη λόγος είναι το γνωστό πλέον «Fear of Missing Out» ή FOMO, δηλαδή ο φόβος ότι θα χάσουμε κάποια σημαντική πληροφορία, μια είδηση, ένα μήνυμα ή μια κοινωνική δραστηριότητα.
Οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους κοινωνικά όντα. Η ανάγκη να αισθανόμαστε συνδεδεμένοι με τους άλλους μάς ωθεί να ελέγχουμε διαρκώς τις εφαρμογές επικοινωνίας και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάποια νέα ειδοποίηση, αρκετοί συνεχίζουν να ξεκλειδώνουν το κινητό σχεδόν μηχανικά.
Η συνήθεια γίνεται αυτόματη
Οι ψυχολόγοι εξηγούν ότι πολλές συμπεριφορές επαναλαμβάνονται τόσο συχνά ώστε γίνονται αυτοματοποιημένες.
Περιμένουμε το λεωφορείο; Παίρνουμε το κινητό.
Βρισκόμαστε στην ουρά του σούπερ μάρκετ; Κοιτάζουμε την οθόνη.
Νιώθουμε αμηχανία σε μια κοινωνική κατάσταση; Το κινητό γίνεται η εύκολη «διέξοδος».
Με τον καιρό, ο εγκέφαλος συνδέει αυτές τις στιγμές με τη χρήση της συσκευής, δημιουργώντας μια ισχυρή καθημερινή συνήθεια.
Η ατελείωτη ροή περιεχομένου
Οι περισσότερες πλατφόρμες χρησιμοποιούν τη λειτουργία της ατελείωτης κύλισης (infinite scrolling). Δεν υπάρχει φυσικό τέλος στο περιεχόμενο, γεγονός που κάνει τον εγκέφαλο να αναζητά συνεχώς το επόμενο βίντεο, την επόμενη ανάρτηση ή την επόμενη είδηση.
Αυτή η συνεχής ροή δυσκολεύει τον αυτοέλεγχο και παρατείνει τον χρόνο που περνάμε μπροστά στην οθόνη.
Το κινητό ως μέσο διαχείρισης των συναισθημάτων
Δεν χρησιμοποιούμε το κινητό μόνο για ενημέρωση ή επικοινωνία. Συχνά λειτουργεί ως τρόπος αποφυγής δυσάρεστων συναισθημάτων.
Όταν νιώθουμε άγχος, μοναξιά, ανία ή στρες, η ενασχόληση με το κινητό μπορεί να προσφέρει μια προσωρινή απόσπαση της προσοχής.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η ανακούφιση είναι συνήθως βραχύβια και μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση από τη συσκευή.
Ποιες είναι οι συνέπειες;
Η υπερβολική χρήση του κινητού έχει συνδεθεί με:
- μειωμένη συγκέντρωση,
- διακοπές στην εργασία ή στη μελέτη,
- δυσκολίες στον ύπνο όταν χρησιμοποιείται πριν από την κατάκλιση,
- λιγότερο ποιοτική επικοινωνία με τους ανθρώπους γύρω μας,
- αυξημένο άγχος σε ορισμένα άτομα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το κινητό είναι από μόνο του επιβλαβές. Το σημαντικό είναι ο τρόπος και ο χρόνος χρήσης του.
Πώς μπορούμε να περιορίσουμε τη χρήση;
Οι ειδικοί προτείνουν μικρές αλλά ουσιαστικές αλλαγές:
- Απενεργοποιήστε τις περιττές ειδοποιήσεις.
- Μην έχετε το κινητό δίπλα στο κρεβάτι κατά τη διάρκεια της νύχτας.
- Ορίστε συγκεκριμένες ώρες ελέγχου των κοινωνικών δικτύων.
- Δημιουργήστε «ζώνες χωρίς κινητό», όπως το τραπέζι του φαγητού.
- Αξιοποιήστε τις εφαρμογές που καταγράφουν τον χρόνο χρήσης της συσκευής.
- Αντικαταστήστε μέρος του χρόνου στην οθόνη με περπάτημα, διάβασμα ή συζήτηση με φίλους.
Ακόμη και μικρή μείωση του χρόνου χρήσης μπορεί να βελτιώσει τη συγκέντρωση και την ποιότητα του ύπνου.
Πότε γίνεται πρόβλημα;
Οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι η υπερβολική χρήση του κινητού μπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση όταν επηρεάζει σημαντικά την εργασία, τις σπουδές, τις σχέσεις ή την ψυχική υγεία. Ενδείξεις όπως η αδυναμία περιορισμού της χρήσης, η έντονη ανησυχία όταν το κινητό δεν είναι διαθέσιμο ή η παραμέληση βασικών υποχρεώσεων εξαιτίας της οθόνης αξίζουν προσοχή.
Το ότι δυσκολευόμαστε να αφήσουμε κάτω το κινητό δεν οφείλεται μόνο στην έλλειψη αυτοπειθαρχίας. Οι εφαρμογές είναι σχεδιασμένες για να διατηρούν το ενδιαφέρον μας, ενώ ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στις μικρές και απρόβλεπτες ανταμοιβές που προσφέρουν. Παράλληλα, η ανάγκη για κοινωνική σύνδεση και η τάση να αποφεύγουμε την ανία ή το άγχος ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή τη συμπεριφορά.
Η τεχνολογία αποτελεί πολύτιμο εργαλείο στην καθημερινότητά μας. Το ζητούμενο δεν είναι να την απορρίψουμε, αλλά να τη χρησιμοποιούμε συνειδητά, ώστε να εξυπηρετεί τη ζωή μας και όχι να την ελέγχει.
