Τα τελευταία χρόνια ακούμε όλο και πιο συχνά τον όρο ψυχοσωματικές παθήσεις ή ψυχοσωματικό σύνδρομο κλπ.

Σχετικές πληροφορίες δίνει στο www.Life2day.gr ο Αναστάσιος Καλαντζής χειρουργός Ουρολόγος-Ανδρολόγος.

Με τον όρο αυτό εννοούμε τις παθήσεις της γενικής παθολογίας που οφείλονται σε συνειδητούς ή ασυνείδητους ψυχολογικούς παράγοντες και αφορούν όλες τις ιατρικές ειδικότητες.

Οι ψυχοσωματικές ασθένειες δεν είναι λιγότερο σημαντικές από τις ασθένειες που τα αίτια τους είναι καθαρά οργανικά. Το σώμα μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ψυχή και τον νου μας. Συναισθήματα και καταστάσεις που βιώνουμε και δεν μπορούμε να εκφράσουμε με λόγια, ή τα απωθούμε, ή δεν είναι ακόμα συνειδητά, τις περισσότερες φορές εκδηλώνονται μέσω συμπτωμάτων στο σώμα μας.

Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου παρατηρείται το αντίθετο. Η ίδια η γενική ιατρική κατάσταση, κάποιο οργανικό αίτιο δηλαδή, προκαλεί σαν σύμπτωμα διαταραχή της διάθεσης. Στην νόσο του Parkinson, για παράδειγμα, η έλλειψη ντοπαμίνης προδιαθέτει για καταθλιπτικού τύπου συμπεριφορά η οποία συνοδεύεται από απαισιοδοξία και απογοήτευση. Στην νόσο του Huntington και στην νόσο του Alzheimer, οι διαταραχές της διάθεσης και της προσωπικότητας οφείλονται κατά πρώτο λόγο στην εγκεφαλική εκφύλιση και όχι στην απογοήτευση που νιώθει ο ασθενής για την κατάσταση της υγείας του. Στην ίδια κατηγορία συμπεριλαμβάνονται η έλλειψη της Βιταμίνης Β12, οι ενδοκρινοπάθειες (π.χ. θυρεοειδοπάθειες), οι λοιμώξεις (π.χ. AIDS) κλπ.

Κατά τη διάρκεια του μεγαλύτερου μέρους της ιστορίας, οι ασθένειες αποδίδονταν σε μαγικά και άγνωστα φαινόμενα, όπως αμαρτωλές σκέψεις, κατάληψη από κακά πνεύματα και θέλημα εκδικητικών θεών. Το ξεκίνημα της δυτικής ιατρικής εντοπίζεται και χρονολογείται στην αρχαία Ελλάδα, με τον Ιπποκράτη να θέτει τα θεμέλια της ορθολογιστικής ιατρικής κατορθώνοντας να την απαλλάξει από τα μεταφυσικά στοιχεία, τις προλήψεις, τις προκαταλήψεις, τις δαιμονολογίες και τις δεισιδαιμονίες της εποχής. Ο Γαληνός αποτελεί μία άλλη σημαντική φυσιογνωμία της ιατρικής, καθώς στήριξε τη διάγνωση στην ανατομία και τη φυσιολογία. Τον 15ο αιώνα, η Αναγέννηση εισήγαγε τη νοησιαρχία και τον ορθολογισμό στο χώρο της ιατρικής. Το βιο-ιατρικό μοντέλο της ασθένειας, το οποίο αποτέλεσε για πολλούς αιώνες υπόδειγμα αξιωματικού χαρακτήρα, έχει βαθιές ρίζες στις φιλοσοφικές θεωρίες του αναγωγισμού και του δυϊσμού. Είναι αναγωγικό επειδή θεωρεί πως οποιαδήποτε διεργασία που οδηγεί σε ασθένεια μπορεί να γίνει κατανοητή αν αναλυθεί στα πιο απλά αλλά βασικά συστατικά στοιχεία της. Επίσης είναι δυϊστικό γιατί δεν ερμηνεύει το ρόλο που διαδραματίζουν οι ψυχολογικές και κοινωνικές διεργασίες στην αιτιολογία και εξέλιξη της ασθένειας, αλλά θεωρεί τους σωματικούς παράγοντες ανεξάρτητους από τους ψυχολογικούς.

Στα μέσα του 20ου αιώνα, οι Dunbar και Alexander προετοίμασαν το δρόμο για την ανάπτυξη του πεδίου της ψυχοσωματικής ιατρικής, συνδέοντας τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας με συγκεκριμένες σωματικές ασθένειες. Μέχρι πρότινος, οι ψυχολόγοι ασχολούνταν σχεδόν αποκλειστικά με τον ψυχισμό. Η συντήρηση του βιο-ιατρικού μοντέλου της ασθένειας είχε σχεδόν αποκλείσει τη συμμετοχή των κοινωνικών επιστημών από την αντιμετώπιση των ζητημάτων της υγείας. Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο της υγείας προτάθηκε από τον ψυχίατρο George Engel το 1977. Ο ίδιος ο όρος βιοψυχοκοινωνικός τονίζει το γεγονός ότι τόσο οι βιολογικοί, όσο και οι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες αποτελούν συντελεστές της υγείας.

Η ραγδαία εξέλιξη των κοινωνικών επιστημών, η σχετική αλλαγή νοοτροπιών απέναντι στα θέματα υγείας, η αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας της παραδοσιακής ιατρικής επιστήμης, η αναζήτηση χαμηλού κόστους θεραπευτικών παρεμβάσεων καθώς και άλλοι παράγοντες οδήγησαν στην ανάπτυξη της ψυχολογίας της υγείας. Τα τελευταία σαράντα χρόνια, οι ψυχολόγοι άρχισαν να μελετούν τη σχέση της ψυχικής ασθένειας με το σώμα και να εφαρμόζουν τις ψυχολογικές αρχές στο χώρο της υγείας. Η ψυχολογία της υγείας έχει λάβει σημαντικές προεκτάσεις στο έργο της, καθώς περιλαμβάνει πλέον θέματα σχετικά με την απόκτηση και τη διατήρηση της σωματικής υγείας και ευεξίας.

Για παράδειγμα, καταστάσεις πόνου στον αυχένα συχνά συνδυάζονται με άγχος ή στρες και αποτελούν την σωματοποιημένη εξωτερίκευση συναισθημάτων ή ψυχολογικών συγκρούσεων του ατόμου.

Η Αμερικάνικη Ψυχιατρική Εταιρεία (ASA), έφτιαξε έναν κατάλογο, αρκετά ελλιπή πάντως, που κατατάσσει τις ψυχοσωματικές παθήσεις στις εξής δέκα κατηγορίες:

> Δερματικά: νευροδερματίτιδα, αλλεργική δερματίτιδα, έκζεμα, τριχόπτωση κ.ά.

> Μυοσκελετικά: πόνοι στη μέση, κράμπες, νευρόπονοι, πονοκέφαλοι τάσεως, ρευματοειδής αρθρίτιδα κ.ά.

> Αναπνευστικά: άσθμα, υποτροπιάζουσα βρογχίτιδα κ.ά.

> Κυκλοφορικά: υπέρταση, ταχυκαρδία, άλλες καρδιακές παθήσεις όπως αρρυθμία ή στένωση στεφανιαίων, ημικρανίες κ.ά.

> Αιματολογικά: διαταραχές στο αίμα όπως αύξηση πηκτικότητας και διαταραχές στο λεμφικό σύστημα.

> Γαστρεντερικά: έλκος, γαστρίτιδα, σπαστική κολίτιδα κ.ά.

> Γεννητουρικά: διαταραχές στον κύκλο της περιόδου, έλλειψη σεξουαλικού ενδιαφέροντος, ψυχοσεξουαλικές διαταραχές κ.ά.

> Ενδοκρινικά: υπερθυρεοειδισμός, ψυχογενής βραχυσωμία, ζαχαρώδης διαβήτης κ.ά.

> Διαταραχές αισθητηρίων οργάνων: ψυχογενής πόνος κ.ά.

> Διαταραχές νευρικού συστήματος: στις οποίες ο συναισθηματικός παράγοντας παίζει σημαντικό ρόλο, όπως σκλήρυνση κατά πλάκας κ.ά.

Πολλές επίσης ουρολογικές παθήσεις θα μπορούσαμε να τις εντάξουμε στον κατάλογο της Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρείας.

Το ουρηθρικό σύνδρομο είναι μία πάθηση η οποία θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως ψυχοσωματικό σύνδρομο. Χαρακτηρίζεται από ένα σύνολο συμπτωμάτων, όπως ημερήσια συχνουρία, επιτακτική ούρηση, δυσουρία και, σπανιότερα, υπερηβικό άλγος (αίσθημα δυσφορίας στην περιοχή χαμηλά στην κοιλιά) και πόνο στην ουρήθρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ένταση των συμπτωμάτων έχει σχέση με την έμμηνο ρύση.

Το σύνδρομο παρουσιάζεται στη γόνιμη ηλικία και σπανιότερα σε άτομα νεαρής ηλικίας. Πολλές φορές η έναρξη του παρουσιάζεται με μία ουρολοίμωξη.

Η διάγνωση τίθεται εξ αποκλεισμού και απαιτείται η πλήρης διερεύνηση των ασθενών με ουρηθρικό σύνδρομο, πριν τεθεί η διάγνωση του ψυχολογικού υπόβαθρου. Η θεωρεία της σωματοποίησης του συνδρόμου στηρίζεται στο γεγονός ότι μεγάλο ποσοστό γυναικών με το σύνδρομο παρουσιάζουν έντονα ψυχολογικά προβλήματα όπως άγχος, υστερία, ψυχοπάθειες, κλπ.

Η στυτική δυσλειτουργία θα μπορούσε επίσης να ενταχθεί στο παραπάνω κατάλογο. Σε άντρες που παρουσιάζουν στυτική δυσλειτουργία τα αίτια ποικίλλουν. Μπορεί να οφείλεται σε οργανικούς ή ψυχολογικούς παράγοντες ή σε συνδυασμό και των δύο.

Εκτός από τα οργανικά αίτια (αγγειακά, νευρογενή, ορμονικά, χρόνιες παθήσεις, χρήση φαρμακευτικών ουσιών, λοιμώξεις, λανθάνουσες κακοήθεις παθήσεις του κατώτερου ουρογεννητικού), επίσης και ψυχολογικά αίτια όπως το άγχος, η κατάθλιψη, το αίσθημα ενοχής, η έλλειψη γνώσεων και εμπειριών σχετικά με την σεξουαλική πράξη σε άτομα νεότερης ηλικίας, το άγχος απόδοσης, προβλήματα στον γάμο, η μη ανταπόκριση του συντρόφου τους, είναι σημαντικοί παράγοντες που επηρεάζου τους άντρες, με αποτέλεσμα την εμφάνιση διαταραχών και δυσλειτουργιών στην στύση και την σεξουαλική τους επαφή.

Οι διαταραχές της σεξουαλικής επιθυμίας, η διαταραχή του οργασμού (ανοργασμία), οι διαταραχές σεξουαλικού πόνου, και οι διαταραχές στην ούρηση είναι παθήσεις που τα αίτια τους σε πολλές περιπτώσεις οφείλονται σε ψυχολογικούς παράγοντες.

Η ανθρώπινη ψυχική και σωματική υγεία σχετίζεται με κάποιους παράγοντες τους οποίους αναφέρει ο Siegel στα βιβλία του: ειρήνη (που σημαίνει αποδοχή του εαυτού μας και του κόσμου), αγάπη, ελπίδα, άνοιγμα στη χαρά, υπευθυνότητα απέναντι στον εαυτό μας, χαλάρωση, έκφραση των αυθεντικών συναισθημάτων μας (αυτό σημαίνει ότι έχουμε μάθει να αναγνωρίζουμε και να καταλαβαίνουμε τα συναισθήματα μας) και σχέσεις αρμονίας με τους άλλους.

Η απόφαση είναι δική μας. Ποιο θα είναι τελικά το αποτέλεσμα; 

Δεν είναι λίγες οι φορές που νοιώθετε ότι μία κατάσταση είτε έχει να κάνει με τη ψυχολογική σας διάθεση είτε με τη λήψη κάποιας απόφασης, σας αγχώνει, σας εξαντλεί και σας κάνει να αναρωτηθείτε, από πού θα μπορούσατε να αντλήσετε δύναμη.

Σχετικές πληροφορίες δίνει στο www.Life2day.gr η Γεωργία Καπώλη Κλινική Διαιτολόγος-Διατροφολόγος-Επιστημονική Διευθύντρια ΑΠΙΣΧΝΑΝΣΙΣ – ΛΟΓΩ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ, Νεμέα Κορινθίας-Αντιπρόεδρος Ελληνικής Διατροφολογικής Εταιρείας.

Η απάντηση βρίσκεται στο πιάτο σας μιας και τα τρόφιμα τονώνουν τον οργανισμό με ποικίλα θρεπτικά συστατικά. Έτσι την επόμενη φορά που θα βρεθείτε σε μία αντίστοιχη κατάσταση οργανώστε τη διατροφή σας ως εξής:

Έχετε συνέντευξη για δουλειά; Ο στόχος σας παραμένει να κερδίσετε τις εντυπώσεις και φυσικά τη δουλειά!

Τι καλύτερο λοιπόν από το να ενισχύσετε τη διατροφή σας με τροφές που θα σας χαρίσουν λαμπερή όψη, και θα σας αποφορτίσουν από το άγχος της προετοιμασίας για τη συνέντευξη. Τέτοιες είναι τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα εσπεριδοειδή, οι φράουλες, ο σολομός, τα θαλασσινά, τα πουλερικά, οι ξηροί καρποί, το συκώτι και τα αυγά. Αυτό οφείλεται στην υψηλή περιεκτικότητά τους σε βιταμίνες Α, C, E και σε σελήνιο, ψευδάργυρο, τα οποία έχουν αντιοξειδωτική δράση με αποτέλεσμα αφενός να ενισχύουν το κολλαγόνο και την ελαστίνη της επιδερμίδας και αφετέρου να μειώνουν το οξειδωτικό στρες.

Προσοχή στα παρακάτω:

Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας δεν πρέπει να ακολουθείτε αυστηρή δίαιτα αδυνατίσματος, η οποία θα σας εξαντλήσει.

Την τελευταία ημέρα πριν τη συνέντευξη μην καταναλώνετε φαγητό που σας προκαλεί αποστροφή ή που δεν έχετε ξαναδοκιμάσετε, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος να σας προκαλέσει δυσανεξία ή στομαχικές διαταραχές, ιδιαίτερα λόγω του αυξημένου άγχους της ημέρας. Μεγαλύτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στο δείπνο, καθώς ένα βαρύ βραδινό μπορεί να επηρεάσει τη χαλάρωση και την ξεκούραση σας τη μέρα πριν τη συνέντευξη.

Έχετε εξετάσεις; στην δύσκολη περίοδο των εξετάσεων είναι σημαντική η κατανάλωση τροφίμων από όλες τις ομάδες (γαλακτοκομικά, φρούτα, λαχανικά, ρύζι, μακαρόνια, κρέας, ψάρι) προκειμένου ο μαθητής να μη νιώθει στέρηση και να λαμβάνει όλα τα θρεπτικά συστατικά.

Ωστόσο, ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει μνα δίνουμε σε τρόφιμα πλούσια σε:

Ω-3 λιπαρά οξέα: εμφανίζουν πιο ομαλή ανάπτυξη όλου του νευρικού συστήματος βοηθώντας στην καλύτερη απόδοση σε τεστ νοημοσύνης, προσοχής και μνήμης. Πηγές: σολομός, τόνος, σκουμπρί, σαρδέλες, μαλακές μαργαρίνες, ξηροί καρποί.

Σίδηρος: η έλλειψη του προκαλεί διαταραχές προσοχής, μνήμης και συμπεριφοράς ενώ συνδέεται στενά με χαμηλότερους δείκτες νοημοσύνης (IQ). Πηγές: μοσχάρι, συκώτι, δαμάσκηνα αποξηραμένα, φακές, οστρακοειδή, σουσάμι.

Ψευδάργυρος: Πρόσφατη έρευνα από το Ινστιτούτο Υγείας της Ολλανδίας έδειξε ότι τα παιδιά που λάμβαναν συστηματικά ψευδάργυρο είχαν αυξημένη μαθησιακή ικανότητα και επίδοση στο γραπτό λόγο και καλύτερη μνήμη. Πηγές: Κολοκύθια, οστρακοειδή, κόκκινο κρέας, σαρδέλες, συκώτι.

Βιταμίνες συμπλέγματος Β: συμμετέχουν στην παραγωγή της ακετυλοχολίνης που είναι υπεύθυνη για τη μεταφορά ερεθισμάτων στα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου και βελτιώνουν τη νοητική ικανότητα. Η έλλειψη των βιταμινών αυτών μπορεί να οδηγήσουν σε κόπωση, κατάθλιψη, αδυναμία συγκέντρωσης και απώλεια μνήμης. Πηγές: Γάλα, αυγά, όσπρια, ψωμί πολύσπορο, καστανό ρύζι, δημητριακά/ζυμαρικά ολικής αλέσεως.

Μαγνήσιο: Το μαγνήσιο είναι απαραίτητο για πολλές λειτουργίες του σώματος. Ένας από αυτούς είναι και η διατήρηση του νευρικού και μυϊκού συστήματος. Το άγχος και το στρες μειώνουν τα επίπεδα μαγνησίου. Σε περιόδους άγχους και κούρασης ενισχύστε τη διατροφή με μαγνήσιο, ενεργεί ως παράγοντας χαλάρωσης. Τρόφιμα που μπορείτε να καταναλώσετε είναι οι ξηροί καρποί, τα δημητριακά ολικής αλέσεως και τα πράσινα λαχανικά.

Νερό: Η αφυδάτωση μπορεί να οδηγήσει σε κόπωση και ατονία με αποτέλεσμα αυτό να σας προκαλεί άγχος. Προσλαμβάνετε καθημερινά 10-12 ποτήρια υγρών (νερό, χυμοί, τσάι, ημίπαχο γάλα). Έτσι, επιτυγχάνεται η καλύτερη μεταφορά οξυγόνου και θρεπτικών συστατικών σε όλα τα κύτταρα.

Αγχώνεστε ή Νευριάζετε εύκολα; στη δική σας περίπτωση αξίζει να μιλήσουμε για τροφές που βελτιώνουν τη διάθεση! Έτσι λοιπόν καλό είναι να έχετε κατά νου τα ακόλουθα:

Τρόφιμα πλούσια σε υδατάνθρακες: βοηθούν στην αύξηση του επιπέδου σεροτονίνης στο σώμα, μιας χημικής ουσίας που προσφέρει στον οργανισμό ηρεμία και χαλάρωση. Τρόφιμα πλούσια σε υδατάνθρακες: δημητριακά, ψωμί, πατάτες, ζυμαρικά, ρύζι, φρούτα.

Σοκολάτα: περιλαμβάνει περισσότερα από 300 συστατικά που επηρεάζουν τη διάθεσή μας. Έχει τη δυνατότητα να διεγείρει τις ενδορφίνες στον εγκέφαλο, που «ευθύνονται» για τη δημιουργία της καλής διάθεσης.

Τρόφιμα πλούσια σε λιπαρά: αυξάνουν τις ενδορφίνες που παράγονται από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, έχουν δράση ανάλογη των οπιοειδών και αποτελούν μια κατηγορία νευροδιαβιβαστων που μας προκαλούν ευεξία. Συνεπώς, η κατανάλωση τροφών που περιέχουν «καλά» λιπαρά -κυρίως μονοακόρεστα-, όπως το ελαιόλαδο, τα αμύγδαλα και το αβοκάντο αλλά και τα ω-3 λιπαρά που βρίσκονται κυρίως στα θαλασσινά, προσφέρουν ευφορία.

Πρωτεΐνες: το αμινοξύ τυροσίνη ευθύνεται για τη διέγερση που νιώθουμε όταν η διάθεσή μας είναι «ανεβασμένη». Τρόφιμα πλούσια σε πρωτεΐνες: αβγά, γαλακτοκομικά με χαμηλά λιπαρά, ψάρι, γαλοπούλα, κοτόπουλο, μοσχάρι.

Βιταμίνες και μέταλλα: συγκεκριμένα, το φυλλικό οξύ και το σελήνιο βελτιώνουν τη διάθεσή μας. Η έλλειψή τους μπορεί να προκαλέσει άγχος ακόμη και έντονο εκνευρισμό. Τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά αποτελούν καλές πηγές φυλλικού οξέος ενώ τα δημητριακά ολικής άλεσης, οι ντομάτες, ο τόνος, το μπρόκολο και οι ηλιόσποροι περιέχουν μεγάλες δόσεις σεληνίου.

Καφεΐνη: μια μικρή ποσότητα καφεΐνης (2 φλιτζάνια ελληνικού ή στιγμιαίου καφέ καθημερινά) είναι αρκετή για να μας ανεβάσει τη διάθεση και να μας κρατήσει σε εγρήγορση.

Θέλετε να μείνετε έγκυος; Η σύλληψη ενός μωρού εξαρτάται απόλυτα από τη γονιμότητα τόσο τη δική σας όσο και του συντρόφου σας.

Συνεπώς, είναι σημαντικό να ακολουθήσετε τις παρακάτω διατροφικές συμβουλές έτσι ώστε να ενισχύσετε τη δύναμη του οργανισμού σας και να αυξήσετε στο μέγιστο τις πιθανότητες να μείνετε έγκυος:

Διατηρείστε σε υγιή επίπεδα το σωματικό βάρος σας. Το σωματικό λίπος επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την ικανότητά του ανθρώπου να τεκνοποιήσει. Συγκεκριμένα, οι γυναίκες με πολύ χαμηλό και πολύ υψηλό βάρος συχνά παρουσιάζουν διαταραχές της εμμήνου ρύσεως και προβλήματα σύλληψης. Στους άνδρες το αυξημένο σωματικό βάρος συχνά προκαλεί χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης με αποτέλεσμα προβλήματα υπογονιμότητας.

Προτιμήστε ανεπεξέργαστα δημητριακά πλούσια σε φυτικές ίνες, όπως το μαύρο ρύζι, τα δημητριακά/ζυμαρικα ολικής άλεσης και αποφύγετε τρόφιμα που περιέχουν ζάχαρη, τα οποία αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης προβλημάτων ωορρηξίας στις γυναίκες..

Στραφείτε στην κατανάλωση των ω-3 λιπαρών οξέων, τα οποία αυξάνουν τη ροή του αίματος προς τα όργανα αναπαραγωγής και μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση των ορμονών της αναπαραγωγής. Βρίσκονται στα λιπαρά ψάρια, στις εμπλουτισμένες μαλακές μαργαρίνες, στους ανάλατους ξηρούς καρπούς.

Μην καταναλώνετε Αλκοόλ. Η καθημερινή κατανάλωση αλκοόλ πιθανότατα να μειώσει την ποιότητα και την ποσότητα του σπέρματος στους άνδρες δυσκολεύοντας τη διαδικασία της σύλληψης. Συστήνεται σε περίοδο που επιθυμείτε να τεκνοποιήσετε να μην ξεπερνάτε το 1 ποτό ημερησίως ή ακόμη και να αποφεύγετε τελείως τα αλκοολούχα ποτά.
Διατροφή πλούσια σε φυτοοιστρογόνα. Τα φυτοοιστρογόνα είναι ενώσεις που προσομοιάζουν με τα οιστρογόνα, τις γυναικείες ορμόνες, και περιέχοντα κυρίως στη σόγια και στα προϊόντα της. Έχει φανεί ότι πιθανότητα επιδρούν αρνητικά στο ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα κυρίως στις περιόδους που αυτό αναπτύσσεται και γι’ αυτό θα πρέπει να αποφεύγονται από τους εφήβους.

Έλλειψη μικροθρεπτικών συστατικών. Η ανεπάρκεια σε ψευδάργυρο, σελήνιο και φυλλικό οξύ ακόμη και για μικρό χρονικό διάστημα επιδρούν αρνητικά στην γονιμότητα. Προς αποφυγή ελλείψεων καταναλώστε άφθονα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, όσπρια, ξηρούς καρπούς, οστρακοειδή και δημητριακά ολική άλεσης.

Το κάπνισμα μειώνει την πυκνότητα του σπέρματος, την κινητικότητα και τη μορφολογία του και συνεπώς αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα ο οποίος επιδρά στο αναπαραγωγικό σύστημα του άνδρα αλλά και της γυναίκας.

Καθιστική Ζωή: Η απουσία φυσικής δραστηριότητας πιθανότατα να επιτείνει προβλήματα υπογονιμότητας. Δεδομένης της ευεργετικής επίδρασης της άσκησης στην αιμάτωση όλων των ιστών του σώματος και στην καλύτερη κυκλοφορία του αίματος συστήνονται 30 λεπτά άσκησης τις περισσότερες μέρες την εβδομάδα.