Σε κάθε σχέση υπάρχουν στιγμές που ο ένας ή και οι δύο σύντροφοι νιώθουν αδικημένοι, πληγωμένοι ή απογοητευμένοι. Αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η στάση του ενός ατόμου δεν αποτελεί μια προσωρινή αντίδραση, αλλά έναν μόνιμο τρόπο σκέψης: ό,τι κι αν συμβεί, εκείνος είναι πάντα το θύμα και οι άλλοι φταίνε. Η λεγόμενη «νοοτροπία του θύματος» ή θυματοποίηση μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη δυναμική μιας σχέσης. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο προσποιείται ή λέει ψέματα για τα συναισθήματά του. Αντίθετα, πολλές φορές πιστεύει πραγματικά ότι αδικείται συνεχώς. Ωστόσο, όταν αυτή η στάση γίνεται μόνιμη, δυσκολεύει την επικοινωνία, τη συνεργασία και την επίλυση των συγκρούσεων.
Τι είναι η νοοτροπία του θύματος;
Η νοοτροπία του θύματος χαρακτηρίζεται από τη σταθερή πεποίθηση ότι οι δυσκολίες της ζωής οφείλονται κυρίως στις πράξεις ή στις προθέσεις των άλλων. Το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τη δική του ευθύνη, νιώθει ότι αδικείται διαρκώς και περιμένει από τους γύρω του να το κατανοήσουν ή να το «σώσουν».
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει βιώσει πραγματικές δυσκολίες ή τραυματικές εμπειρίες. Πολλοί άνθρωποι που υιοθετούν αυτή τη στάση έχουν περάσει δύσκολες καταστάσεις στο παρελθόν. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν κάθε διαφωνία ή απογοήτευση ερμηνεύεται αποκλειστικά μέσα από τον ρόλο του αδικημένου.
Πώς επηρεάζει τη σχέση;
Όταν ο σύντροφός σου είναι πάντα το θύμα, κάθε συζήτηση μπορεί να καταλήγει σε αδιέξοδο. Αν προσπαθήσεις να εκφράσεις ένα παράπονο, η προσοχή μεταφέρεται γρήγορα στο πόσο πληγωμένος είναι εκείνος.
Αντί να αναζητηθεί μια κοινή λύση, η συζήτηση μετατρέπεται σε έναν διαγωνισμό για το ποιος έχει υποφέρει περισσότερο. Έτσι, οι πραγματικές ανάγκες και των δύο παραμένουν ανεκπλήρωτες.
Με τον καιρό, μπορεί να αισθανθείς ότι δεν υπάρχει χώρος για τα δικά σου συναισθήματα. Ίσως αρχίσεις να αποφεύγεις τις δύσκολες συζητήσεις, επειδή γνωρίζεις ότι τελικά θα καταλήξεις να ζητάς συγγνώμη, ακόμη κι όταν δεν έχεις κάνει κάτι λάθος.
Γιατί κάποιοι υιοθετούν αυτή τη στάση;
Οι αιτίες μπορεί να διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η στάση αυτή συνδέεται με δύσκολες εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, παραμέληση, έντονη κριτική ή τραυματικές σχέσεις.
Σε άλλες περιπτώσεις, η θυματοποίηση λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας. Αν το άτομο παραδεχτεί ότι έχει και το ίδιο ευθύνη σε μια σύγκρουση, ίσως χρειαστεί να αντιμετωπίσει ενοχές, φόβο ή ανασφάλεια. Είναι ψυχολογικά ευκολότερο να θεωρεί ότι οι άλλοι φταίνε για όλα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η συμπεριφορά του πρέπει να γίνεται αποδεκτή χωρίς όρια.
Πώς να προστατεύσεις τον εαυτό σου
Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσεις το μοτίβο. Αν διαπιστώνεις ότι κάθε συζήτηση οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα, προσπάθησε να μην παρασύρεσαι από την ανάγκη να αποδείξεις ποιος έχει δίκιο.
Εξέφρασε τα συναισθήματά σου χρησιμοποιώντας φράσεις όπως: «Εγώ νιώθω…», «Έχω ανάγκη…» ή «Θα ήθελα να βρούμε μια λύση μαζί». Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η πιθανότητα η συζήτηση να μετατραπεί σε αλληλοκατηγορίες.
Παράλληλα, είναι σημαντικό να θέτεις σαφή όρια. Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδέχεσαι συνεχώς συμπεριφορές που σε πληγώνουν ή να αναλαμβάνεις ευθύνες που δεν σου ανήκουν.
Μην προσπαθείς να γίνεις ο «σωτήρας»
Ένα συχνό λάθος είναι η προσπάθεια να θεραπεύσουμε τον σύντροφό μας με περισσότερη υπομονή, θυσίες ή διαρκή επιβεβαίωση.
Όσο περισσότερο αναλαμβάνεις τον ρόλο του ανθρώπου που λύνει όλα τα προβλήματα, τόσο περισσότερο ενισχύεται η εξάρτηση και η ανισορροπία στη σχέση.
Κάθε ενήλικας είναι υπεύθυνος για τη διαχείριση των συναισθημάτων και των επιλογών του. Η υποστήριξη είναι σημαντική, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την προσωπική ευθύνη.
Πότε χρειάζεται βοήθεια;
Αν η νοοτροπία της θυματοποίησης επηρεάζει σοβαρά τη σχέση, οδηγεί σε συνεχείς συγκρούσεις ή συνοδεύεται από συναισθηματική χειραγώγηση, ίσως είναι χρήσιμο να αναζητηθεί η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας.
Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τα μοτίβα σκέψης του, να επεξεργαστεί παλαιότερα τραύματα και να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας.
Παράλληλα, η συμβουλευτική ζεύγους μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο, ώστε και οι δύο σύντροφοι να εκφράσουν τις ανάγκες τους χωρίς αλληλοκατηγορίες.
Μια υγιής σχέση χρειάζεται δύο υπεύθυνους ανθρώπους
Καμία σχέση δεν μπορεί να ευδοκιμήσει όταν ο ένας αναλαμβάνει διαρκώς τον ρόλο του θύματος και ο άλλος εκείνον του σωτήρα. Η πραγματική συντροφικότητα βασίζεται στην αμοιβαία ανάληψη ευθύνης, στον σεβασμό και στην προθυμία να αναγνωρίζουμε τόσο τα λάθη μας όσο και τις ανάγκες του άλλου.
Το να συμπονάς τον σύντροφό σου είναι ένδειξη αγάπης. Το να χάνεις όμως τον εαυτό σου προσπαθώντας συνεχώς να τον πείσεις ότι δεν είναι θύμα όλων των καταστάσεων, δεν ωφελεί κανέναν. Μια ώριμη σχέση χτίζεται όταν και οι δύο μπορούν να πουν: «Αυτό με πλήγωσε, αλλά ας δούμε μαζί τι μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά». Εκεί βρίσκεται η ουσιαστική δύναμη της αγάπης και της συναισθηματικής ωριμότητας.
