Συχνά πιστεύουμε ότι για να θυμόμαστε καλύτερα πρέπει να αποθηκεύουμε περισσότερες πληροφορίες. Ωστόσο, η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει ότι η μνήμη δεν λειτουργεί απλώς ως αποθήκη δεδομένων. Αντίθετα, βασίζεται σε μια διαρκή διαδικασία επιλογής, φιλτραρίσματος και αφαίρεσης. Η αφαίρεση περιττών ή επιβλαβών λεπτομερειών από τις αναμνήσεις μπορεί να ενισχύσει την ικανότητά μας να συγκρατούμε ό,τι πραγματικά έχει σημασία.
Αφαίρεση και όχι απώθηση
Ο εγκέφαλος αφαιρεί πληροφορίες με δύο τρόπους. Ο πρώτος είναι ασυνείδητος: αγνοούμε λεπτομέρειες που δεν θεωρούνται σημαντικές τη στιγμή που βιώνουμε ένα γεγονός. Ο δεύτερος, πιο απαιτητικός τρόπος, είναι η συνειδητή αφαίρεση, όταν επιλέγουμε ενεργά να απομακρύνουμε στοιχεία από μια ανάμνηση. Αυτή η διαδικασία γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη όταν οι λεπτομέρειες μιας εμπειρίας είναι ενοχλητικές ή επιβλαβείς, όπως συμβαίνει στον μηρυκασμό, στις επίμονες αρνητικές σκέψεις ή σε παραισθητικές εμπειρίες.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι ότι η μνήμη είναι αδύναμη, αλλά ότι είναι υπερβολικά «γεμάτη» με περιεχόμενο που παρεμβαίνει στη λειτουργική σκέψη.
Η νέα μελέτη από το Wisconsin-Madison
Σε μια πρόσφατη δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Neuroscience (JNeurosci), οι Jiangang Shan και Bradley Postle από το Πανεπιστήμιο του Wisconsin-Madison διερεύνησαν πώς ο εγκέφαλος αφαιρεί ενεργά πληροφορίες από τη μνήμη εργασίας. Η έρευνά τους επικεντρώθηκε όχι στο πώς ξεχνάμε παθητικά, αλλά στο πώς «ξεκαθαρίζουμε» τη μνήμη μας με συνειδητές γνωστικές στρατηγικές.
Η μνήμη εργασίας είναι το σύστημα που μας επιτρέπει να κρατάμε προσωρινά πληροφορίες στο μυαλό μας για να τις χρησιμοποιήσουμε άμεσα, όπως όταν θυμόμαστε έναν αριθμό τηλεφώνου ή ακολουθούμε οδηγίες.
Πώς σχεδιάστηκε το πείραμα
Οι ερευνητές κατέγραψαν την εγκεφαλική δραστηριότητα σχεδόν 30 συμμετεχόντων, ενώ αυτοί εκτελούσαν μια δοκιμασία μνήμης. Αρχικά, στους συμμετέχοντες παρουσιάζονταν δύο στοιχεία που έπρεπε να συγκρατήσουν. Στη συνέχεια, ανάλογα με τη συνθήκη του πειράματος, είτε ενθαρρύνονταν είτε όχι να αφαιρέσουν ενεργά το ένα από τα δύο στοιχεία από τη μνήμη τους.
Αφού ολοκληρωνόταν αυτό το στάδιο, τους δινόταν ένα τρίτο στοιχείο για απομνημόνευση. Τέλος, οι συμμετέχοντες εξετάζονταν ως προς το πόσο καλά θυμούνταν τόσο το σχετικό αρχικό στοιχείο όσο και το τελευταίο. Κατά τη διάρκεια όλης της διαδικασίας, η εγκεφαλική τους δραστηριότητα παρακολουθούνταν, επιτρέποντας στους ερευνητές να εντοπίσουν τις νευρωνικές αλλαγές που σχετίζονται με την αφαίρεση πληροφοριών.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν «σβήνουμε» μια πληροφορία
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η συνειδητή αφαίρεση μιας πληροφορίας δεν σημαίνει απλώς ότι αυτή «εξαφανίζεται». Αντίθετα, συνδέεται με μειωμένη δραστηριότητα στα εγκεφαλικά κυκλώματα που αρχικά επεξεργάζονται το περιττό περιεχόμενο. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος χαμηλώνει ενεργά την ένταση των νευρωνικών αναπαραστάσεων που αντιστοιχούν σε αυτό που δεν θέλουμε πια να κρατήσουμε στη μνήμη.
Αυτή η διαδικασία διαφέρει από την απλή παρεμπόδιση ή αντικατάσταση μιας σκέψης. Πρόκειται για έναν μηχανισμό ενεργής ρύθμισης, που επιτρέπει στη μνήμη εργασίας να απελευθερώνει γνωστικούς πόρους.
Γιατί η αφαίρεση ενισχύει τη μνήμη
Ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα της μελέτης είναι ότι η αφαίρεση περιττών πληροφοριών βοηθά στη βελτίωση της μνήμης για τα στοιχεία που παραμένουν. Όταν οι συμμετέχοντες αφαιρούσαν ενεργά το άσχετο περιεχόμενο, θυμούνταν καλύτερα τόσο το σχετικό αρχικό στοιχείο όσο και το νέο που προστέθηκε αργότερα.
Αυτό δείχνει ότι η μνήμη λειτουργεί καλύτερα όταν είναι «καθαρή» και οργανωμένη, όχι υπερφορτωμένη.
Επιπτώσεις για την ψυχική υγεία και τη μάθηση
Τα ευρήματα έχουν σημαντικές προεκτάσεις για την κατανόηση ψυχικών καταστάσεων όπως το άγχος, η κατάθλιψη και οι διαταραχές που χαρακτηρίζονται από επίμονες αρνητικές σκέψεις. Η ικανότητα συνειδητής αφαίρεσης επιβλαβών λεπτομερειών από τη μνήμη μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο γνωστικό εργαλείο για τη ρύθμιση της σκέψης.
Παράλληλα, η έρευνα προσφέρει νέες προοπτικές για τη μάθηση, υποδεικνύοντας ότι το να μαθαίνουμε τι να αγνοούμε είναι εξίσου σημαντικό με το να μαθαίνουμε τι να θυμόμαστε. Σε έναν κόσμο υπερπληροφόρησης, η τέχνη της αφαίρεσης ίσως αποδειχθεί το κλειδί για μια πιο αποτελεσματική μνήμη.
