Ο Καναδάς βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο μιας έντονης κοινωνικής και ηθικής συζήτησης που έφερε ο υποβοηθούμενος θάνατος (Medical Assistance in Dying – MAiD), αυτή τη φορά με φόντο την ψυχική ασθένεια. Η υπόθεση ενός 26χρονου άνδρα από το Οντάριο, που έλαβε έγκριση για υποβοηθούμενο θάνατο ενώ αντιμετώπιζε σοβαρά ψυχικά προβλήματα, έχει προκαλέσει σοκ, αντιδράσεις και ερωτήματα για το κατά πόσο το σύστημα προστατεύει πραγματικά τους πιο ευάλωτους. Το θέμα δεν είναι νέο στον Καναδά. Από το 2016, όταν νομιμοποιήθηκε το MAiD, η χώρα έχει επεκτείνει σταδιακά τα κριτήρια πρόσβασης. Ωστόσο, η επέκταση σε περιπτώσεις όπου η ψυχική ασθένεια αποτελεί τη μοναδική ιατρική βάση παραμένει εξαιρετικά αμφιλεγόμενη.

Η υπόθεση που άνοιξε ξανά τη συζήτηση

Η ιστορία αφορά έναν νεαρό άνδρα με διαβήτη τύπου 1, μερική απώλεια όρασης και σημαντικές ψυχικές δυσκολίες. Σύμφωνα με την οικογένειά του, το βασικό πρόβλημα δεν ήταν η σωματική του κατάσταση αλλά η ψυχική του υγεία, η οποία επηρέαζε δραματικά την κρίση και τη σταθερότητά του. Παρ’ όλα αυτά, τελικά εγκρίθηκε για MAiD στη Βρετανική Κολομβία, μετά από προηγούμενες απορρίψεις στο Οντάριο. Η μητέρα του υποστηρίζει ότι το σύστημα απέτυχε να αξιολογήσει σωστά τη συνολική του κατάσταση και ότι η ψυχική του αστάθεια θα έπρεπε να λειτουργήσει ως εμπόδιο και όχι ως παράγοντας επιτάχυνσης της διαδικασίας. Η υπόθεση αυτή επανέφερε στο προσκήνιο ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί ένας άνθρωπος που πάσχει ψυχικά να πάρει μια πλήρως συνειδητή και οριστική απόφαση για τον θάνατό του;

Τι ισχύει σήμερα στον Καναδά

Το καναδικό σύστημα MAiD έχει εξελιχθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια.

Σήμερα επιτρέπει υποβοηθούμενο θάνατο σε άτομα που:

• πάσχουν από σοβαρή και ανίατη ασθένεια
• βιώνουν αφόρητο πόνο ή δυσβάσταχτη κατάσταση
• έχουν πλήρη ικανότητα λήψης απόφασης
• πληρούν συγκεκριμένες νομικές και ιατρικές προϋποθέσεις

Ωστόσο, όταν η ψυχική ασθένεια είναι η μοναδική αιτία, η εφαρμογή έχει αναβληθεί επανειλημμένα. Η τελευταία επίσημη αναβολή μεταθέτει την εφαρμογή για το 2027, καθώς οι αρχές δηλώνουν ότι απαιτούνται αυστηρότερες δικλείδες ασφαλείας.

Γιατί η ψυχική ασθένεια αλλάζει τα δεδομένα

Η βασική δυσκολία βρίσκεται στο γεγονός ότι πολλές ψυχικές διαταραχές έχουν μεταβλητή πορεία. Ένας ασθενής μπορεί να βιώνει βαθιά απελπισία για μήνες και αργότερα να βελτιωθεί σημαντικά.

Αυτό δημιουργεί κρίσιμα ερωτήματα:

• Πότε μια ψυχική ασθένεια θεωρείται «ανίατη»;
• Πώς αξιολογείται η πραγματική βούληση του ασθενούς;
• Πώς διαχωρίζεται η αυτονομία από την κρίση που επηρεάζεται από την ασθένεια;
• Υπάρχει πάντα πρόσβαση σε επαρκή θεραπεία πριν τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης;

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ψυχική ασθένεια δεν λειτουργεί όπως οι περισσότερες σωματικές παθήσεις. Υπάρχουν περιπτώσεις θεαματικής βελτίωσης ακόμη και μετά από χρόνια.

Οι υποστηρικτές της επέκτασης τι λένε

Υπάρχουν οργανώσεις και γιατροί που υποστηρίζουν ότι η ψυχική οδύνη μπορεί να είναι εξίσου αφόρητη με τη σωματική.

Τα βασικά επιχειρήματά τους είναι:

• η ισότητα δικαιωμάτων μεταξύ σωματικής και ψυχικής ασθένειας
• ο σεβασμός στην αυτονομία του ατόμου
• η αναγνώριση ότι ορισμένες ψυχικές παθήσεις δεν ανταποκρίνονται σε θεραπεία
• η δυνατότητα επιλογής σε ακραίες περιπτώσεις

Υποστηρίζουν ότι ο αποκλεισμός των ψυχικά ασθενών δημιουργεί διακρίσεις και περιορίζει τα δικαιώματα συγκεκριμένων ασθενών.

Οι φόβοι των επικριτών

Από την άλλη πλευρά, πολλοί ψυχίατροι και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκφράζουν σοβαρές ανησυχίες.

Οι μεγαλύτεροι φόβοι είναι:

• λανθασμένες διαγνώσεις
• προσωρινές κρίσεις που οδηγούν σε μη αναστρέψιμες αποφάσεις
• πίεση λόγω κοινωνικής απομόνωσης ή φτώχειας
• ανεπαρκής πρόσβαση σε θεραπεία

Κάποιοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι πριν προσφερθεί ο θάνατος ως επιλογή, το σύστημα οφείλει να εξαντλήσει κάθε διαθέσιμη θεραπεία, ψυχολογική υποστήριξη και κοινωνική βοήθεια.

Το δύσκολο μέλλον του MAiD

Ο Καναδάς έχει πλέον ένα από τα υψηλότερα ποσοστά υποβοηθούμενων θανάτων παγκοσμίως, με περισσότερους από 16.000 θανάτους μόνο το 2024. Αυτό δείχνει πόσο βαθιά έχει ενσωματωθεί η πρακτική στο σύστημα υγείας της χώρας.

Όμως η επέκταση στην ψυχική υγεία ίσως είναι το πιο δύσκολο και αμφιλεγόμενο επόμενο βήμα.

Η κοινωνία καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο θεμελιώδεις αξίες:

• το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση
• την προστασία των ευάλωτων ανθρώπων

Και σε αυτή την ισορροπία, κάθε απόφαση έχει τεράστιο ανθρώπινο βάρος. Η υπόθεση του 26χρονου δεν είναι απλώς μια προσωπική τραγωδία. Είναι μια υπενθύμιση ότι όταν η ζωή και ο θάνατος γίνονται μέρος του ιατρικού συστήματος, τα όρια της ηθικής, της ιατρικής και της δικαιοσύνης δοκιμάζονται όσο ποτέ.