Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί εδώ και χρόνια έναν από τους σημαντικότερους περιβαλλοντικούς κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία. Ωστόσο, μια νέα διεθνής μελέτη φέρνει στο προσκήνιο έναν λιγότερο γνωστό αλλά ιδιαίτερα επικίνδυνο ρύπο: τα υπερλεπτά σωματίδια του αέρα.
Τα σωματίδια αυτά είναι τόσο μικρά που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι, αλλά μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στον ανθρώπινο οργανισμό. Σύμφωνα με νέα έρευνα με επικεφαλής επιστήμονες από το Ινστιτούτο Χημείας Max Planck στη Γερμανία και το Ινστιτούτο Κύπρου, η μακροχρόνια έκθεση σε υπερλεπτά σωματίδια μπορεί να συνδέεται με περίπου 1,99 εκατομμύρια πρόωρους θανάτους παγκοσμίως κάθε χρόνο.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν έναν σημαντικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία και δημιουργούν νέα πίεση για τη θέσπιση αυστηρότερων ορίων στην ποιότητα του αέρα.
Τι είναι τα υπερλεπτά σωματίδια
Τα υπερλεπτά σωματίδια (UltraFine Particles – UFP) είναι σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 100 νανόμετρα. Για σύγκριση, είναι χιλιάδες φορές μικρότερα από το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας.
Σε αντίθεση με τα μεγαλύτερα σωματίδια ατμοσφαιρικής ρύπανσης, όπως τα PM2.5, τα οποία ήδη παρακολουθούνται και υπόκεινται σε κανονισμούς σε πολλές χώρες, τα υπερλεπτά σωματίδια παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτα.
Παρόλο που συμβάλλουν ελάχιστα στη συνολική μάζα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, το εξαιρετικά μικρό τους μέγεθος τους δίνει τεράστια επιφάνεια σε σχέση με το βάρος τους. Αυτό τους επιτρέπει να μεταφέρουν χημικές ουσίες και να διεισδύουν βαθύτερα στο σώμα.
Πώς εισέρχονται στον οργανισμό
Όταν οι άνθρωποι αναπνέουν αέρα που περιέχει υπερλεπτά σωματίδια, αυτά μπορούν να περάσουν μέσα από το αναπνευστικό σύστημα και να φτάσουν βαθιά στους πνεύμονες.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος ή ακόμη και να μεταφερθούν απευθείας στον εγκέφαλο μέσω της οσφρητικής οδού, δηλαδή μέσω των νεύρων που συνδέονται με την όσφρηση.
Αυτή η ικανότητα διαφοροποιεί τα υπερλεπτά σωματίδια από άλλους ρύπους και εξηγεί γιατί οι επιστήμονες ανησυχούν ιδιαίτερα για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις τους.
Η μεγαλύτερη παγκόσμια μελέτη χαρτογράφησης
Για τη νέα έρευνα, οι επιστήμονες συνδύασαν δορυφορικά δεδομένα, πληροφορίες σχετικά με τη χρήση γης, μετρήσεις από 155 περιοχές σε όλο τον κόσμο και τεχνικές μηχανικής μάθησης.
Με αυτόν τον τρόπο δημιούργησαν έναν παγκόσμιο χάρτη έκθεσης στα υπερλεπτά σωματίδια με ανάλυση ενός χιλιομέτρου, εξετάζοντας την περίοδο 2010-2019.
Η ανάλυση έδειξε ότι στις πόλεις οι συγκεντρώσεις υπερλεπτών σωματιδίων κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 10.000 και 30.000 σωματιδίων ανά κυβικό εκατοστό αέρα.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο πραγματικός αριθμός θανάτων μπορεί να κυμαίνεται από περίπου 810.000 έως 3,89 εκατομμύρια ετησίως, ανάλογα με τις διαφορετικές παραμέτρους υπολογισμού.
Η καρδιά στο επίκεντρο του κινδύνου
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης αφορά την καρδιαγγειακή υγεία.
Περίπου οι μισοί από τους θανάτους που συνδέονται με τα υπερλεπτά σωματίδια οφείλονται σε καρδιαγγειακές παθήσεις.
Οι επιστήμονες εξηγούν ότι τα σωματίδια αυτά μπορούν να προκαλέσουν:
- οξειδωτικό στρες,
- φλεγμονή σε όλο το σώμα,
- βλάβες στα αγγεία,
- δυσλειτουργία του ενδοθηλίου,
- επιτάχυνση της αθηροσκλήρωσης.
Η χρόνια έκθεση έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο για υπέρταση, καρδιακή ανεπάρκεια, έμφραγμα του μυοκαρδίου και εγκεφαλικό επεισόδιο.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η καρδιά και τα αγγεία φαίνεται να είναι από τα πρώτα συστήματα που επηρεάζονται από αυτή τη μορφή ρύπανσης.
Οι πόλεις είναι οι πιο ευάλωτες περιοχές
Σύμφωνα με τη μελέτη, περίπου το 91% των επιπλέον θανάτων που σχετίζονται με τα υπερλεπτά σωματίδια συμβαίνουν σε αστικές και προαστιακές περιοχές.
Οι πυκνοκατοικημένες πόλεις αποτελούν ιδιαίτερα επιβαρυμένα περιβάλλοντα, καθώς συγκεντρώνουν πολλές πηγές εκπομπών, όπως:
- η κυκλοφορία οχημάτων,
- η βιομηχανία,
- η παραγωγή ενέργειας,
- η καύση καυσίμων.
Η Νότια και η Ανατολική Ευρώπη εμφανίζουν ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα έκθεσης.
Η καύση είναι η βασική πηγή
Η ανάλυση των ερευνητών έδειξε ότι τα υπερλεπτά σωματίδια αποτελούνται κυρίως από μαύρο και οργανικό άνθρακα, στοιχεία που προέρχονται από διαδικασίες καύσης.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου το 75% της έκθεσης συνδέεται με ορυκτά καύσιμα, ενώ στις χώρες υψηλού εισοδήματος το ποσοστό ξεπερνά το 90%.
Στις φτωχότερες περιοχές του κόσμου σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η καύση ξύλου για θέρμανση και μαγείρεμα.
Πιθανά μέτρα προστασίας
Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η θέσπιση ορίων για τα υπερλεπτά σωματίδια θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά τις επιπτώσεις στην υγεία.
Η μελέτη εκτιμά ότι ένα ετήσιο όριο 5.000 σωματιδίων ανά κυβικό εκατοστό θα μπορούσε να μειώσει περίπου κατά 45% τους πρόωρους θανάτους που σχετίζονται με την έκθεση.
Οι ειδικοί προτείνουν:
- αυστηρότερο έλεγχο των εκπομπών από οχήματα,
- περιορισμό της καύσης ορυκτών καυσίμων,
- ενίσχυση των καθαρών μορφών ενέργειας,
- συστηματική παρακολούθηση των υπερλεπτών σωματιδίων.
Ο καθαρός αέρας ως επένδυση στην υγεία
Η νέα μελέτη αναδεικνύει ότι η ποιότητα του αέρα δεν αφορά μόνο το περιβάλλον αλλά αποτελεί βασικό παράγοντα πρόληψης ασθενειών.
Τα υπερλεπτά σωματίδια αποτελούν έναν «αόρατο» κίνδυνο που μπορεί να επηρεάζει καθημερινά εκατομμύρια ανθρώπους, ιδιαίτερα όσους ζουν σε μεγάλες πόλεις.
Η προστασία από την ατμοσφαιρική ρύπανση δεν είναι απλώς θέμα περιβαλλοντικής πολιτικής. Είναι μια σημαντική στρατηγική για την προστασία της καρδιάς, του εγκεφάλου και της συνολικής ανθρώπινης υγείας.
