Τα τελευταία χρόνια, οι συζητήσεις γύρω από την ψυχική υγεία έχουν βγει από το περιθώριο και έχουν περάσει δυναμικά στην καθημερινότητά μας. Όροι όπως «τοξικός», «ναρκισσιστής», «gaslighting», «τραύμα», «panic attack» και «trigger» χρησιμοποιούνται πλέον συχνά στις παρέες, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις προσωπικές μας σχέσεις. Από τη μία πλευρά, αυτή η εξέλιξη θεωρείται θετική, καθώς συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση και στη μείωση του στίγματος γύρω από την ψυχική υγεία. Από την άλλη, όμως, γεννά ένα σημαντικό ερώτημα: μήπως έχουμε αρχίσει να κάνουμε κατάχρηση αυτών των όρων;
Η γλώσσα της ψυχικής υγείας στην καθημερινότητα
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σήμερα οι άνθρωποι μιλούν πιο ανοιχτά για τα συναισθήματα και τις ψυχολογικές τους δυσκολίες. Παλαιότερα, ζητήματα όπως το άγχος ή η κατάθλιψη συχνά αποσιωπούνταν. Σήμερα, πολλοί αισθάνονται μεγαλύτερη άνεση να ζητήσουν βοήθεια ή να μοιραστούν τις εμπειρίες τους.
Ωστόσο, η αυξημένη οικειότητα με τη σχετική ορολογία έχει οδηγήσει συχνά στην απλοποίηση πολύπλοκων ψυχολογικών εννοιών. Έτσι, ένας εγωκεντρικός άνθρωπος μπορεί να χαρακτηρίζεται «ναρκισσιστής», μια διαφωνία να βαφτίζεται «gaslighting» και μια δύσκολη προσωπικότητα να περιγράφεται ως «τοξική».
Τι σημαίνει πραγματικά «τοξικός»;
Ο όρος «τοξικός» έχει γίνει σχεδόν συνώνυμος με κάθε συμπεριφορά που μας ενοχλεί. Κάποιος που αργεί να απαντήσει στα μηνύματα, ένας αυστηρός προϊστάμενος ή ένας φίλος που περνά μια δύσκολη περίοδο μπορεί εύκολα να δεχτεί αυτή την ταμπέλα.
Στην πραγματικότητα, οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετες. Ένας άνθρωπος μπορεί να συμπεριφέρεται άσχημα σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής του, να δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του ή να επαναλαμβάνει μοτίβα που έχει μάθει χωρίς επίγνωση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι «τοξικός» ως σύνολο προσωπικότητας.
Η γενίκευση αυτή μπορεί να μας εμποδίσει να δούμε τη μεγάλη εικόνα και να αντιμετωπίσουμε τις σχέσεις με μεγαλύτερη κατανόηση και διάκριση.
Η παγίδα της διαδικτυακής διάγνωσης
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν συμβάλει σημαντικά στη διάδοση πληροφοριών για την ψυχική υγεία. Παράλληλα, όμως, έχουν ενισχύσει την τάση για αυτοδιάγνωση και διάγνωση των άλλων μέσα από σύντομα βίντεο και απλουστευμένες λίστες χαρακτηριστικών.
Φράσεις όπως «αν κάνει αυτά τα πέντε πράγματα, είναι ναρκισσιστής» ή «αν νιώθεις έτσι, έχεις τραύμα» μπορεί να ακούγονται πειστικές, αλλά δεν αντικαθιστούν την αξιολόγηση από έναν ειδικό ψυχικής υγείας.
Οι ψυχικές διαταραχές είναι σύνθετες και απαιτούν προσεκτική διερεύνηση. Η εύκολη χρήση διαγνωστικών όρων κινδυνεύει να μετατρέψει φυσιολογικές ανθρώπινες αντιδράσεις σε παθολογία.
Όταν χάνεται η σημασία των λέξεων
Η υπερβολική χρήση όρων ψυχικής υγείας μπορεί να έχει και μια ακόμη συνέπεια: να αποδυναμώνει το πραγματικό τους νόημα.
Για παράδειγμα, ένα έντονο άγχος πριν από μια παρουσίαση δεν είναι απαραίτητα κρίση πανικού. Η στενοχώρια μετά από μια απώλεια δεν ισοδυναμεί με κατάθλιψη. Το να νιώθει κάποιος ανασφάλεια δεν σημαίνει ότι έχει τραυματική διαταραχή.
Όταν χρησιμοποιούμε αδιάκριτα τέτοιους όρους, υπάρχει ο κίνδυνος να υποβαθμίζουμε τις εμπειρίες ανθρώπων που ζουν πραγματικά με σοβαρές ψυχικές δυσκολίες και χρειάζονται υποστήριξη και θεραπεία.
Χρειαζόμαστε περισσότερη ενσυναίσθηση και λιγότερες ταμπέλες
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε συμπεριφορές που μας πληγώνουν ή να δικαιολογούμε καταστάσεις που μας βλάπτουν. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε τα όριά μας και να απομακρυνόμαστε από σχέσεις που μας προκαλούν συστηματικά πόνο ή ανασφάλεια.
Ωστόσο, ίσως χρειάζεται να είμαστε πιο προσεκτικοί πριν αποδώσουμε ψυχολογικές ετικέτες στους άλλους. Αντί να λέμε «είσαι τοξικός», ίσως είναι πιο χρήσιμο να περιγράψουμε τη συμπεριφορά που μας δυσκολεύει: «Με πληγώνει όταν υποτιμάς τα συναισθήματά μου» ή «Δεν νιώθω ότι υπάρχει σεβασμός στη μεταξύ μας επικοινωνία».
Με αυτόν τον τρόπο, μεταφέρουμε το επίκεντρο από την καταδίκη του ανθρώπου στην περιγραφή της συμπεριφοράς και των συνεπειών της.
Η αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από την ψυχική υγεία αποτελεί αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα προόδου. Μας βοηθά να μιλάμε πιο ανοιχτά για όσα νιώθουμε και να αναζητούμε βοήθεια όταν τη χρειαζόμαστε. Παράλληλα, όμως, μας καλεί να χρησιμοποιούμε τη σχετική ορολογία με υπευθυνότητα και ακρίβεια.
Δεν είναι κάθε δύσκολος άνθρωπος «τοξικός», ούτε κάθε σύγκρουση ένδειξη ψυχολογικής κακοποίησης. Οι άνθρωποι είναι πολύπλοκοι, οι σχέσεις απαιτούν διάκριση και οι λέξεις έχουν βαρύτητα.
Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό να μην είναι πόσο εύκολα μπορούμε να βάλουμε μια ταμπέλα, αλλά πόσο πρόθυμοι είμαστε να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους με περισσότερη ενσυναίσθηση, υπευθυνότητα και σεβασμό. Γιατί η ψυχική υγεία δεν είναι μια διαδικτυακή τάση· είναι ένα βαθιά ανθρώπινο ζήτημα που αξίζει να το αντιμετωπίζουμε με σοβαρότητα και φροντίδα.
